सुतक र जुठोः परम्परा जोगाउने कि सोच बदल्ने?

गोमा बस्नेत | कात्तिक ११, सोलुखुम्बु जुठो पर्यो, सुतक पर्यो भनेर यो पाली छुटेका भेटघाट, आशिर्वाद, चाडपर्व अर्को वर्ष मिल्ला कि नमिल्ला ? पिढीँमा बसेकी ति बुढी आमाले पल्लाघरे नाति जन्मेको खुसीमा परेको सुतकले आफ्‌नालाई भेट्न पाउँलिन् कि नाई ?
आजको व्यस्त जीवनशैलीमा मानिसहरू आफ्नो करियर, पेसा, व्यवसाय र व्यक्तिगत जीवनलाई व्यवस्थित बनाउनमै व्यस्त छन्। कामको दौडधुपमा परिवार, आफन्त र नातागोतासँग नियमित रूपमा भेटघाट गर्ने समय कम हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा वर्षमा एकपटक आउने दशैँँ, तिहारलगायतका चाडपर्वले परिवार र आफन्तबीच भेटघाट गर्ने, सुखदुःख साटासाट गर्ने र आपसी आत्मीयता बढाउने विशेष अवसर सिर्जना गर्छन्।

चाडपर्व केवल रमाइलो गर्ने, मीठो खाने र नयाँ लुगा लगाउने अवसर मात्र होइनन् । यी त टाढिएका मनहरूलाई नजिक ल्याउने, कमजोर बन्दै गएका सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका संस्कार तथा संस्कृतिलाई जीवन्त राख्ने माध्यम पनि हुन् । आधुनिक जीवनशैली अपनाउँदै जाँदा कतिपय अवस्थामा मानिसहरूले आफ्नो पारिवारिक अपनत्व, सामाजिक सम्बन्ध र भावनात्मक निकटतालाई पछाडि धकेलिरहेका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा चाडपर्वले हामीलाई आफ्नो परिवार, आफन्त र समाजसँग पुनः जोड्ने काम गर्छन्।

तर, यही भेटघाट र आत्मीयता बढाउने अवसरमा जन्म, मृत्यु वा अन्य पारिवारिक घटनासँग जोडिएका जुठो–सुतकका परम्पराका कारण लामो समयसम्म भेटघाट र टीका लगाउने कार्यबाट टाढिनुपर्ने अवस्था पनि आउँछ ।परम्परा र संस्कारको आफ्नै महत्त्व छ । दुःखको समयमा शोकमा सहभागी हुनु, परिवारलाई साथ दिनु र मृतकप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु हाम्रो सामाजिक संस्कारका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् । त्यसैगरी, नवजात शिशुको आगमन परिवारका लागि खुसी र उत्सवको क्षण हो।

तर, यस्ता अवस्थालाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोणमा पनि समयअनुसार पुनर्विचार गर्न आवश्यक देखिन्छ । बच्चा जन्मिएको खुसीमा टीका लगाउन नमिल्ने वा परिवारमा कसैको निधन भएपछि लामो समयसम्म चाडपर्वको खुसीमा सहभागी हुन नमिल्ने जस्ता मान्यताबारे संवेदनशील र व्यावहारिक बहस हुनुपर्छ । जन्म खुसीको विषय हो भने मृत्यु दुःखको विषय हो, तर दुवै अवस्थामा परिवारलाई माया, साथ र आत्मीयताको आवश्यकता हुन्छ। त्यसैले कुन अवस्थामा टीका लगाउन मिल्छ वा मिल्दैन भन्ने विषयलाई केवल परम्परागत निषेधका आधारमा मात्र होइन, परिवारको भावना, व्यक्तिगत आस्था, सांस्कृतिक विविधता र समयसापेक्ष सोचका आधारमा पनि हेर्नुपर्छ ।

परम्परालाई सम्मान गर्नु भनेको हरेक प्रचलनलाई प्रश्न नगरी जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिनु मात्र होइन । परम्पराभित्र रहेका सकारात्मक पक्षलाई जोगाउँदै समयसँगै आवश्यक सुधार गर्नु पनि संस्कृतिको संरक्षण नै हो ।
जन्मको खुसी र टीकाबाट टाढिनुपर्ने अवस्था
परिवारमा बच्चा जन्मिनु नयाँ जीवनको आगमन हो। घरमा खुसी थपिन्छ, पुस्ता अघि बढ्छ र परिवारका सदस्यबीच नयाँ सम्बन्ध स्थापित हुन्छन्। तर बच्चा जन्मिएको समय सुतक परेको छ भनेर कतिपय परिवारमा दशैँको टीका लगाउने, ठूलाबडाको हातबाट आशीर्वाद लिने वा आफन्तसँग बसेर पर्व मनाउने अवसर छुट्न सक्छ ।

हजुरबा–हजुरआमाका लागि नातिनातिनासँगको भेटघाट केवल औपचारिकता होइन, जीवनकै खुसीमध्ये एक हुन सक्छ । त्यस्तै, बालबालिकाका लागि परिवारका सदस्यसँग चाडपर्व मनाउनु आत्मीयता र संस्कार सिक्ने माध्यम हो। यस्तो अवस्थामा धार्मिक मान्यता र पारिवारिक भावनाबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो ।

अर्कोतर्फ, परिवारमा कसैको निधन हुँदा शोक मनाउनु, दिवंगत व्यक्तिप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु र धार्मिक विधि पालना गर्नु पनि हाम्रो सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। जन्म र मृत्युका सन्दर्भ फरक छन्। तिनलाई एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्नुभन्दा सम्बन्धित परम्पराको अर्थ र उद्देश्य बुझ्नु आवश्यक हुन्छ ।

तर के शोकको सम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको निरन्तरता एकअर्काका विरोधी विषय हुन्‌? के धार्मिक विधिको पालना गर्दै पनि आत्मीयता कायम राख्ने उपाय खोज्न सकिँदैन?

सबैका लागि एउटै नियम छैन
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाज हो। सुतक तथा जुठोसम्बन्धी अभ्यास पनि समुदाय, जातीय परम्परा, धार्मिक मान्यता र पारिवारिक संस्कारअनुसार फरक हुन्छन्। कतिपय परिवारमा निश्चित अवधि र विधि पालना गरिन्छ भने कतिपयमा फरक अभ्यास छन्।

त्यसैले एउटा समुदायको अभ्यासलाई सबैको साझा नियमका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। परम्परालाई बुझ्दा त्यसको ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक सन्दर्भलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। तर परम्परा फरक छन् भन्दैमा तिनको सामाजिक प्रभावबारे छलफल गर्न नहुने भन्ने होइन। कुनै अभ्यासले परिवारका सदस्यको भावना, सम्बन्ध र सहभागितामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्न उठाउनु पनि सामाजिक चिन्तनकै हिस्सा हो।

हाम्रा अग्रजले दिएका संस्कारमा ठूलालाई सम्मान गर्ने, सानालाई माया गर्ने, दुःखमा साथ दिने र परिवारलाई जोडेर राख्ने मूल्य छन्। यी मूल्य जोगाउनु महत्त्वपूर्ण छ। तर ती मूल्यलाई व्यवहारमा कसरी उतार्ने भन्ने विषयमा समयअनुसार सोच्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

टीका नलगाउनु र सम्बन्ध तोड्नु एउटै कुरा होइन
दशैँमा टीका लगाउनु धार्मिक आस्था, पारिवारिक परम्परा र आशीर्वादको प्रतीक हो। यसको भावनात्मक महत्त्वलाई कम आँक्न मिल्दैन। तर टीका लगाउने विधि र आफन्तप्रतिको माया एउटै कुरा होइनन्।
कुनै परिवारमा प्रचलित धार्मिक मान्यताका कारण टीका लगाउन नमिल्ने अवस्था छ भने त्यसको सम्मान गर्दै सम्बन्ध कायम राख्ने अन्य उपायबारे संवाद गर्न सकिन्छ। आपसी सहमतिमा भेटघाट गर्ने, फोनमार्फत शुभकामना दिने वा उपयुक्त समयमा आशीर्वाद लिने जस्ता विकल्पबारे सोच्न सकिन्छ ।

यी उपाय सबै समुदायका लागि समान रूपमा स्वीकार्य हुन्छन् भन्ने छैन। कतिपय परिवारले धार्मिक विधिमा कुनै परिवर्तन गर्न नचाहन सक्छन्। त्यो उनीहरूको विश्वास र परम्परासँग सम्बन्धित विषय हो। तर जहाँ परिवारका सदस्यबीच समझदारी सम्भव छ, त्यहाँ संवादको ढोका बन्द गर्नु आवश्यक छैन।

विशेषगरी ज्येष्ठ नागरिकको भावनालाई यस सन्दर्भमा बेवास्ता गर्न मिल्दैन। जीवनको उत्तरार्धमा सन्तान र नातिनातिनासँग बिताएको समय उनीहरूका लागि अमूल्य हुन्छ। त्यस्तै, परिवारका नयाँ सदस्यलाई आत्मीयतासँग जोड्ने अवसर पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

त्यसैले प्रश्न टीका लगाउनैपर्छ वा लगाउनै हुँदैन भन्ने होइन। प्रश्न हो—धार्मिक मान्यता र पारिवारिक आत्मीयता दुवैलाई सम्मान गर्ने बाटो खोज्न सकिन्छ कि सकिँदैन?

परम्परालाई प्रश्न गर्नु परम्पराको अपमान होइन

समाज परिवर्तनशील छ। समयसँगै शिक्षा, चेतना, पारिवारिक संरचना र सामाजिक सम्बन्धका स्वरूप बदलिएका छन्। हिजोको सामाजिक परिवेशमा स्वाभाविक मानिएका कतिपय अभ्यास आज पुनर्विचारको विषय बन्न सक्छन्। यसको अर्थ विगतका सबै परम्परा गलत थिए भन्ने होइन। बरु तिनको मर्म बुझेर वर्तमान जीवनमा तिनको सान्दर्भिकता कसरी कायम राख्ने भन्ने हो।

धर्म र संस्कारसँग जोडिएका विषयमा प्रश्न उठाउँदा संवेदनशीलता आवश्यक छ। कसैको आस्थालाई होच्याएर वा कुनै समुदायको परम्परालाई कमजोर देखाएर स्वस्थ बहस सम्भव हुँदैन। तर आस्थाको सम्मान गर्ने नाममा प्रश्न गर्नै नपाइने वातावरण बनाउनु पनि उचित होइन।

परम्परा जोगाउनु र परम्पराको अभ्यासबारे छलफल गर्नु परस्पर विरोधी विषय होइनन्। धार्मिक जानकार, समाजका अगुवा, परिवारका ज्येष्ठ सदस्य र नयाँ पुस्ताबीच संवाद हुन सकेमा धेरै विषयमा आपसी समझदारी विकास गर्न सकिन्छ।

परम्पराको उद्देश्य के हो? त्यसले समाजलाई के सिकाउँछ? त्यसको अभ्यास गर्दा मानवीय संवेदनालाई कसरी सम्बोधन गर्न सकिन्छ? यस्ता प्रश्नले संस्कारलाई कमजोर बनाउँदैनन्; बरु त्यसको अर्थ बुझ्ने अवसर दिन्छन्।

संस्कारको मर्म जोगाउने जिम्मेवारी हाम्रो पनि हो
चाडपर्वको सुन्दरता पूजा, विधि र अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। यसको वास्तविक अर्थ परिवारबीचको माया, दुःखमा साथ दिने भावना, ठूलाप्रतिको सम्मान र सानाप्रतिको स्नेहमा पनि छ।
सुतक र जुठोसम्बन्धी परम्परालाई मान्ने परिवारको विश्वासको सम्मान हुनुपर्छ। त्यस्तै, ती परम्पराका कारण आफन्तसँग भेटघाट वा आशीर्वाद आदानप्रदान गर्न नपाउँदा उत्पन्न हुने भावनात्मक पक्षलाई पनि बुझ्नुपर्छ। यी दुवै विषयलाई एकअर्काको विरोधी बनाउनुको सट्टा सहअस्तित्वको सम्भावना खोज्नु बढी उपयोगी हुन्छ।

हामीले परम्परालाई नकारेर होइन, त्यसको मर्म बुझेर अघि बढ्नुपर्छ। धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै समयअनुकूल संवाद गर्ने, पारिवारिक समझदारी विकास गर्ने र मानवीय सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने अभ्यासले समाजलाई थप संवेदनशील बनाउन सक्छ।

अन्ततः परम्परा जोगाउनु भनेको विगतलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन। त्यसमा रहेका सकारात्मक मूल्यलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु पनि हो। परिवर्तनको अर्थ संस्कार त्याग्नु होइन; संस्कारको मूल भावना जोगाउँदै त्यसलाई जीवनोपयोगी बनाउने प्रयास हो।

त्यसैले प्रश्न फेरि पनि उही छ—धर्म र परम्पराको सम्मान गर्दै, मानवीय सम्बन्धमा अनावश्यक दूरी नबढ्ने गरी सुतक र जुठोसम्बन्धी अभ्यासबारे खुला संवाद सुरु गर्ने बेला भएन?

यो प्रश्नको उत्तर हरेक परिवार र समुदायले आफ्नै विश्वास, परम्परा र समझदारीका आधारमा खोज्न सक्छ। तर संवादको सुरुवात भने आजै गर्न सकिन्छ। किनकि संस्कारको सुन्दरता सम्बन्ध जोड्नुमा छ, सम्बन्ध टाढा बनाउनुमा होइन।