नशाको धुवाँमा हराउँदैछ पुस्ता : दोषी खोज्ने कि भविष्य जोगाउने?

एक पुस्ता भड्किँदैछ : घर, विद्यालय र समाज कहाँ चुक्यौँ?

 आज हामीले आफ्ना छोराछोरीको भविष्यबारे गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने समय आएको छ। प्रश्न केवल यति होइन कि हाम्रा छोराछोरी विद्यालय गइरहेका छन् कि छैनन्, परीक्षा पास गरिरहेका छन् कि छैनन्। वास्तविक प्रश्न हो—उनीहरू कस्तो जीवन बाँचिरहेका छन्? कस्तो संगतमा छन्? उनीहरूको सोच कतातिर गइरहेको छ? र पाँच–दश वर्षपछि उनीहरू आफूलाई कहाँ देखिरहेका छन्?

छोराछोरीलाई शिक्षा र दीक्षा दिने जिम्मेवारी अभिभावकको मात्रै होइन। विद्यालयको मात्रै पनि होइन। यो समग्र समाजको जिम्मेवारी हो। परिवार, विद्यालय, समुदाय, राज्य र हामी प्रत्येक व्यक्ति मिलेर एउटा पुस्ताको भविष्य निर्माण गर्ने हो।

आज हाम्रो समाजमा किशोरकिशोरी तथा युवाहरूमा देखिएका केही गतिविधिले गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्। दिनदहाडै किशोर–किशोरीका समूहमा गाँजा, चरेस, भाङ, धतुरो तथा अन्य नशालु पदार्थको प्रयोग, सिरिन्ज प्रयोग, धूम्रपान तथा अन्य जोखिमपूर्ण व्यवहार देखिन थालेका छन्। कतिपय युवाहरू परिवारसँग झर्किने, पढाइमा ध्यान नदिने, आफ्नो करियरप्रति गम्भीर नहुने र तत्कालको रमाइलो तथा विलासितालाई भविष्यभन्दा ठूलो ठान्ने अवस्थामा पुगेका छन्।

अझ अर्को खतरनाक मानसिकता विकास हुँदैछ—‘पढेर के गर्नु? अन्ततः विदेश जाने हो।’विदेश जानु गलत होइन। संसारका जुनसुकै देशमा गएर मेहनत गर्नु सम्मानजनक कुरा हो। तर शिक्षा, सीप र क्षमता निर्माण नगरी केवल विदेश गएपछि जीवन सहज हुन्छ भन्ने सोच भने गम्भीर भ्रम हो।

आजको युवाले आफ्नो जीवनमा मेहनत, सीप, अनुशासन र संघर्षको मूल्य बुझ्न जरुरी छ। जीवन केवल रमाइलो, फन र विलासिताका लागि होइन। जीवनमा उद्देश्य, जिम्मेवारी र अर्थ पनि चाहिन्छ।यो समस्या नेपालमा मात्र छैनहामीले कहिलेकाहीँ यस्तो सोच्न सक्छौँ—‘हाम्रो समाज बिग्रियो, हाम्रा युवाहरू बिग्रिए।’ तर तथ्यले देखाउँछ, यो समस्या नेपालमा मात्र सीमित छैन।

विश्वका विकसित भनिएका देशहरूमा समेत युवा पुस्ताको मानसिक स्वास्थ्य, नशालु पदार्थको प्रयोग, सामाजिक अलगाव, डिजिटल लत र जीवनप्रतिको असन्तुष्टि गम्भीर विषय बनेका छन्।

OECD ले सन् २०२६ मा प्रकाशित गरेको Child, Adolescent and Youth Mental Health in the 21st Century प्रतिवेदनमा धेरै OECD देशहरूमा युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्य बिग्रँदै गएको र चिन्ता, डिप्रेसन, मनोवैज्ञानिक तनाव तथा कमजोर well-being बढिरहेको उल्लेख गरेको छ। ११ देशमा समयक्रमसँग तुलना गर्न मिल्ने तथ्यांकमध्ये ९ देशमा सन् २०१२ देखि २०२२ सम्म युवा मानसिक स्वास्थ्यमा वार्षिक औसत ३ देखि १६ प्रतिशतसम्म गिरावट देखिएको OECD ले जनाएको छ। (OECD)

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ—धनी देश, विकसित देश वा आधुनिक प्रविधि भएको देश हुँदैमा युवा पुस्ताका सबै समस्या समाधान हुँदैनन्।

परिवारसँग पर्याप्त सुविधा भएर पनि बच्चा एक्लो हुन सक्छ। महँगो मोबाइल भएर पनि ऊ असुरक्षित महसुस गर्न सक्छ। राम्रो विद्यालयमा पढेर पनि ऊ मानसिक दबाबमा हुन सक्छ। सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी भएर पनि वास्तविक जीवनमा ऊ एक्लो हुन सक्छ।

OECD ले युवाको मानसिक स्वास्थ्यमा परिवारको अवस्था, bullying, शैक्षिक दबाब, आत्मसम्मान, cyberbullying, अत्यधिक social media प्रयोग, substance use, बेरोजगारी र गरिबीजस्ता धेरै अन्तरसम्बन्धित कारणको भूमिका औँल्याएको छ। (OECD)

किशोरावस्था किन संवेदनशील हुन्छ?

किशोरावस्था भनेको बाल्यकालबाट वयस्क जीवनतर्फ जाने महत्वपूर्ण समय हो। WHO ले १०–१९ वर्षलाई adolescence अर्थात् किशोरावस्था मानेको छ। यही उमेरमा बच्चाले नयाँ कुरा अनुभव गर्न, जोखिम लिन, आफ्नो पहिचान खोज्न र साथीहरूको प्रभावमा निर्णय गर्न थाल्छ। (UNICEF)

त्यसैले यो उमेरमा ‘तँ बिग्रियस्’ भनेर गाली गर्नु मात्र समाधान होइन।

• उनीहरूलाई सुन्नुपर्छ।
• उनीहरूसँग कुरा गर्नुपर्छ।
• उनीहरूका समस्या बुझ्नुपर्छ।
• गलत बाटोमा जाँदैछन् भने समयमै रोक्नुपर्छ।
• र आवश्यक परे विशेषज्ञको सहयोग लिनुपर्छ।

UNICEF का अनुसार विश्वभर १०–१९ वर्ष उमेरका सातमध्ये कम्तीमा एक किशोर मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याबाट प्रभावित रहेको अनुमान छ। (UNICEF DATA)यसको अर्थ हरेक बच्चा मानसिक समस्यामा छ भन्ने होइन। तर किशोरकिशोरीको मानसिक स्वास्थ्यलाई सामान्य विषय मानेर बेवास्ता गर्न मिल्दैन भन्ने स्पष्ट संकेत हो।

नशा ‘फेसन’ होइन, भविष्यलाई असर गर्ने जोखिम हो । युवाहरूमा ‘एकपटक प्रयोग गरेर के हुन्छ र?’ भन्ने सोच निकै खतरनाक हुन सक्छ।

UNODC को World Drug Report 2025 ले पनि युवाहरूमा cannabis लगायतका लागूपदार्थको प्रयोगलाई छुट्टै महत्वपूर्ण विषयका रूपमा तथ्यांकमा समेटेको छ। १५–१६ वर्ष उमेर समूहमा पछिल्लो एक वर्षमा cannabis प्रयोगको विश्वव्यापी अनुमान ४.४ प्रतिशत रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ। (UNODC)

युरोपका ३७ देशमा गरिएको ESPAD 2024 सर्वेक्षणमा औसत १२ प्रतिशत विद्यार्थीले जीवनमा कम्तीमा एकपटक cannabis प्रयोग गरेको बताएका थिए। केही देशमा यो दर २० प्रतिशतभन्दा माथि थियो। (European Union Drugs Agency)

WHO ले cannabis ले सिकाइ तथा स्मरणसम्बन्धी संज्ञानात्मक क्षमतामा असर पार्न सक्ने बताएको छ। (World Health Organization)

यसैले ‘गाँजा त सामान्य हो’, ‘सबैले गर्छन्’, ‘एकपटक त हो’ भनेर सामान्यीकरण गर्नु हुँदैन।दोषी को हो?अब सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—युवा पुस्ता गलत बाटोमा जाँदा दोषी को?अभिभावक?विद्यालय?समाज?साथीभाइ?सरकार?सामाजिक सञ्जाल? वास्तविक उत्तर हो—यो सबैको साझा जिम्मेवारी हो।

अभिभावकले छोराछोरीलाई केवल खाना, कपडा र विद्यालयको शुल्क दिएर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा भएको ठान्नु हुँदैन। उनीहरूको साथी को हुन्, उनीहरू कहाँ जान्छन्, के सोचिरहेका छन्, के कुराले तनावमा छन् भन्नेबारे पनि अभिभावकले जान्नुपर्छ।विद्यालयले पनि पाठ्यक्रम पूरा गरेर मात्रै आफ्नो जिम्मेवारी सकिएको ठान्नु हुँदैन। विद्यार्थीलाई जीवन सीप, मानसिक स्वास्थ्य, नशाविरुद्धको चेतना, करियर मार्गदर्शन र समस्या समाधान गर्ने क्षमता पनि सिकाउनुपर्छ।समाजले पनि ‘त्यो केटाको बानी खराब छ’ भनेर गफ गर्ने होइन। आवश्यक पर्दा उसको परिवारसँग कुरा गर्ने, उसलाई सही बाटोमा ल्याउने र सहयोग गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।

हामीले आजैदेखि के गर्ने?हामीले आफ्नो आसपासमा कुनै किशोरकिशोरी वा युवा गलत संगतमा परेको देख्यौँ भने उसको मजाक उडाउनु हुँदैन।

• ‘यो त बिग्रिसक्यो’ भनेर छोड्नु हुँदैन।
• बरु सोधौँ—‘तिमीलाई के समस्या छ?’
• उसको कुरा सुनौँ।
• उसलाई जीवनको मूल्य बुझाऔँ।
• उसलाई आफ्नो भविष्यबारे सोच्न प्रेरित गरौँ।

नशा वा अन्य जोखिमपूर्ण गतिविधिबाट कसरी टाढा रहने भन्ने कुरा सिकाऔँ।जीवनमा समस्या आउँछ भनेर स्वीकार गर्न सिकाऔँ। समस्या आएपछि भाग्ने होइन, त्यसलाई सामना गर्दै अगाडि बढ्ने साहस विकास गरौँ।किनकि समस्या नआउने जीवन कसैको हुँदैन। फरक यति हो—कसैले समस्यासँग हार मान्छ, कसैले त्यसैबाट सिकेर अगाडि बढ्छ।हामीले कस्तो पुस्ता बनाउँदैछौँ?

आज हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई मोबाइल, महँगो कपडा, मोटरसाइकल र पैसा दिन सक्छौँ। तर त्योभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो—उनीहरूलाई सही निर्णय गर्ने क्षमता दिनु।

• उनीहरूलाई जीवनको मूल्य बुझाउनु।
• मेहनतको मूल्य बुझाउनु।
• असफलताको अर्थ बुझाउनु।
• समस्यासँग लड्न सिकाउनु।
• गलत साथी र सही साथी छुट्याउन सिकाउनु।
• ‘छिटो पैसा’ भन्दा ‘सही बाटो’ महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने बुझाउनु।

आजको किशोर भोलिको नागरिक हो। आजको विद्यार्थी भोलिको कर्मचारी, उद्यमी, शिक्षक, चिकित्सक, पत्रकार, नेता, वैज्ञानिक वा अभिभावक हो।त्यसैले एउटा बच्चा बिग्रँदा एउटा परिवार मात्र प्रभावित हुँदैन; त्यसको असर समाज र देशसम्म पुग्छ।हामीले आफ्ना छोराछोरीको भविष्यलाई केवल परीक्षा, अंक र जागिरसँग जोडेर हेर्नु हुँदैन। उनीहरू असल, जिम्मेवार, आत्मनिर्भर र मानसिक रूपमा बलियो मानिस बनून्—त्यो नै वास्तविक शिक्षा हो। हामीले उनीहरूलाई सही बाटो देखाउन पर्याप्त समय दियौँ कि दिएनौँ?

अब दोषारोपण गर्ने समय होइन।

अब जाग्ने समय हो।

परिवार जाग्नुपर्छ।

विद्यालय जाग्नुपर्छ।

समाज जाग्नुपर्छ।

राज्य जाग्नुपर्छ।

र हामी प्रत्येक व्यक्ति जाग्नुपर्छ।

किनकि आज हामीले एउटा किशोरको हात समातेर सही बाटोतर्फ डोर्‍यायौँ भने भोलि एउटा जीवन मात्र होइन, एउटा परिवार र सम्भवतः एउटा पुस्ताको भविष्य जोगाउन सक्छौँ। छोराछोरीलाई केवल सफल बनाउन होइन, सही मानिस बनाउन पनि सिकाऔँ। यही नै आजको सबैभन्दा ठूलो सामाजिक जिम्मेवारी हो।