संस्कृतिबाट विकृतिसम्म : जाँड–रक्सी र लागुऔषधको बढ्दो प्रयाेगले अधोगतिमा नेपाल

कात्तिक १४, साेलुखुम्बु ।   गाउँघरमा जाडँ रक्सीको विगविगी छ , यसलाई कसरी समाधार गर्न सकिन्छ , धनि हैन, गरिबीको रेखामुनिकाले पनि हैन मध्यम वर्गका प्राय कुलतमा र जाड रक्सीमा छन्। मध्यम वर्गलाई होटल व्यवसायीले उधारो पनि दिने गर्छन् । गरिबलाई उधारो दिईदैन र धनाढ्य परिवारकाले खाए पनि बाटो बाटो लडेर हिड्दैनन् ।
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय का अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/८२ आसपासको आधारमा गरिएको गणना हो , उक्त आधारमा हिसाब गर्दा प्रत्येक नेपालीको भागमा औसत करिब ९० हजार रुपैयाँ सार्वजनिक ऋण पर्छ। तर यो ऋण कम गर्ने दायित्व राज्यको मात्र हो कि हामी प्रत्येक नेपाली जिम्मेवार छौ । माधक पदार्थमा अधबैसे पुरुष महिला सबै लठ्ठ , बाकीँ १४ वर्षदेखि माथिका युवायुवती लागु पदार्थमा लठ्ठ ।
नेपाल लागु औषध प्रयोगकर्ता सर्वेक्षण २०७६ का अनुसार नेपालमा १,३०,४२४ जना लागु औषध प्रयोगकर्ता रहेको देखिन्छ। यस अघि २०६९ मा गरिएको सर्वेक्षणमा ९१,५३४ जना प्रयोगकर्ता थिए। २०७६ को सर्वेक्षण प्रतिवेदन अनुसार लागु औषध प्रयोगकर्ताको वार्षिक वृद्धिदर ५.०६ प्रतिशत रहेको छ । तर त्यस यता कुनै पनि खाले अध्ययन, अनुसन्धान भएको तथ्यांक भेटिदैन । यस्ता खालका तथ्यांक जिल्लागत, स्थानीय संरचना अनुरुप नै राख्न सकेमा सत्यतथ्य तथ्याकं आउने र सोही अनुरुप सचेतनाका कार्यक्रम, तालिमहरु गरेर न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।
खासमा मदिराको सुरुवात किन र के कारणले भयो यसबारे बुझौँ ।
करिब ७०००–६६०० ईसापूर्व — चीन
चीनको जियाहु क्षेत्रमा भेटिएका भाँडाका रासायनिक अवशेषले चामल, मह र फलफूलबाट बनेको किण्वित पेय पदार्थ प्रयोग भएको सङ्केत गर्छन्। यो मदिरासम्बन्धी सबैभन्दा पुराना ज्ञात पुरातात्त्िवक प्रमाणमध्ये एक हो।

प्राचीन मेसोपोटामिया — बियर संस्कृति
टिग्रिस र युफ्रेटिस नदी आसपासका प्राचीन समाजमा अन्नबाट बियर बनाउने र प्रयोग गर्ने चलन विकसित भयो। मदिरा खानपान, श्रमजीवी जीवन र सामाजिक व्यवहारसँग जोडिएको थियो।
प्राचीन इजिप्ट — खानपान र धार्मिक जीवन
बियर र अङ्गुरको मदिरा दैनिक भोजन, उत्सव, धार्मिक अनुष्ठान तथा केही अन्त्येष्टि परम्परामा प्रयोग हुन्थे।
मानिसले पहिलोपटक जाँड–रक्सी किन बनाउन थाल्यो?
यसका केही सम्भावित ऐतिहासिक कारण छन्।

१. प्राकृतिक किण्वित संयोग
किण्वित पेय भनेको सूक्ष्म जीव, विशेषगरी खमीर (थ्भबकत) वा ब्याक्टेरियाले चिनी वा अन्नमा भएको पदार्थलाई परिवर्तन गरेर बनाउने पेय पदार्थ हो।
सरल भाषामा भन्नुपर्दा, कुनै फलफूल, अन्न वा अन्य खाद्य पदार्थमा रहेका चिनीलाई सूक्ष्म जीवले परिवर्तन गर्दा पेयमा स्वाद, गन्ध र कहिलेकाहीँ अल्कोहल पनि उत्पादन हुन्छ। यही प्रक्रियालाई किण्वन (ँभचmभलतबतष्यल) भनिन्छ। किण्वित पेयका उदाहरण जाँड, तोङ्बा वा छ्याङ )
फलफूलमा भएको चिनीमा प्राकृतिक खमीरको प्रभाव पर्दा अल्कोहल बन्न सक्छ। मानिसले यस्तो परिवर्तन देखेर वा स्वाद चाखेर किण्वित पेय प्रयोग गर्न थालेको हुन सक्छ भन्ने अनुमान छ ।

२. अन्न र खाद्य पदार्थको उपयोग

कृषि सुरु भएपछि अन्नको उत्पादन बढ्यो । अन्नलाई किण्वन गरेर पेय बनाउने प्रविधि विभिन्न सभ्यतामा विकसित भयो। यसको प्रारम्भिक उद्देश्य आजको जस्तो पार्टी वा मनोरञ्जन मात्रै थिएन । अन्नलाई भण्डारण गर्ने वा भर्नौ अन्नको सदुपयोग गर्ने एक उदेश्य थियो ।

३. धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुष्ठान
धेरै प्राचीन समाजमा मदिरा देवीदेवताको पूजा, सामूहिक भोज, विवाह, उत्सव र मृतकको सम्झनासँग जोडिएको थियो।

४. सामाजिक सम्बन्ध र उत्सव
सामूहिक रूपमा खाना खाने, उत्सव मनाउने र पाहुनाको स्वागत गर्ने क्रममा मदिरा सामाजिक जीवनको हिस्सा बन्यो ।

५. व्यापार र आर्थिक लाभ
मदिरा उत्पादन तथा बिक्री विस्तार हुँदै जाँदा यो व्यापारको वस्तु बन्यो। । पछि कतिपय राज्यले यसको उत्पादन र बिक्रीबाट करसमेत उठाउन थाले ।
यीमध्ये कुन कारण सबैभन्दा पहिले निर्णायक थियो भन्ने कुरा निश्चित रूपमा प्रमाणित छैन।
जाँड रक्सीले मानिसलाई किन आकर्षित गर्छ?
मदिरामा पाइने इथानोलले मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ। सुरुमा केही व्यक्तिलाई तनाव कम भएको, लाज वा सङ्कोच घटेको अथवा रमाइलो महसुस भएको जस्तो लाग्न सक्छ ।
तर यसको असर व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ। मदिराले निर्णय क्षमता, सन्तुलन, प्रतिक्रिया दिने गति र आत्मनियन्त्रण कमजोर बनाउन सक्छ। बारम्बार वा अत्यधिक सेवन गर्दा निर्भरता, स्वास्थ्य समस्या, पारिवारिक तनाव तथा आर्थिक क्षति हुन सक्छ ।
महत्त्वपूर्ण कुराः मदिरा पिउँदा रमाइलो महसुस हुनु र मदिरा स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुनु दुई फरक कुरा हुन्। मदिरा सेवन नगर्ने व्यक्तिले स्वास्थ्य लाभका लागि पिउन सुरु गर्नुपर्ने कुनै कारण छैन ।
नेपालमा जाँड–रक्सीको सांस्कृतिक इतिहास
नेपालमा कोदो, मकै, चामल तथा अन्य अन्नबाट जाँड, छ्याङ, रक्सी र अन्य स्थानीय पेय बनाउने परम्परा विभिन्न समुदायमा पाइन्छ । यसको प्रयोग समुदाय, भूगोल, धार्मिक विश्वास र सामाजिक परम्पराअनुसार फरक हुन्छ ।
कतिपय समुदायमा यस्ता पेय चाडपर्व, पाहुना सत्कार, सामूहिक भोज र धार्मिक अनुष्ठानसँग जोडिएका छन्। कतिपय परिवार वा समुदायमा भने मदिरा सेवन स्वीकार्य मानिँदैन।
त्यसैले सबै नेपाली समुदायको मदिरासम्बन्धी इतिहास र दृष्टिकोण एउटै थियो वा छ भन्न मिल्दैन। सांस्कृतिक परम्पराको सम्मान गर्नु र हानिकारक सेवनबारे प्रश्न उठाउनु परस्पर विरोधी कुरा होइनन् । यी र यस्ता खालका विकृतीजन्य विषयमा तपाई हामी सबैले सवाल गर्नु जरुरी छ ।
६. इतिहासले हामीलाई के सिकाउँछ?
जाँड–रक्सी मानव सभ्यताको लामो इतिहास बोकेको पदार्थ हो। यसको प्रयोग कृषि, सामाजिक सम्बन्ध, धर्म, व्यापार र मनोरञ्जनसँगै विकास भएको देखिन्छ। तर कुनै कुरा प्राचीन परम्परा हो भन्दैमा त्यो सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

आजको समाजले दुई पक्षलाई सँगै बुझ्नुपर्छः
– सांस्कृतिक परम्परा र समुदायको इतिहासलाई सम्मान गर्ने।
– मदिराको हानिकारक सेवन, लत, घरेलु हिंसा, दुर्घटना र स्वास्थ्य जोखिमबारे सचेत रहने।
अन्तिममा जाँड–रक्सी मानिसले मनोरञ्जनका लागि मात्रै आविष्कार गरेको होइन। यसको सुरुवात प्राकृतिक किण्वन र प्रारम्भिक खाद्य संस्कृतिसँग जोडिएको छ पछि यो धार्मिक, सामाजिक, आर्थिक र मनोरञ्जनात्मक जीवनको हिस्सा बन्यो । यसको इतिहास पुरानो हुनु र यसको सेवन स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित हुनु भने फरक कुरा हुन्।

स्रोत :
World Health Organization — Alcohol

 Encyclopaedia Britannica — Alcoholic beverage

 McGovern et al. (2004), Science — Fermented beverages of prehistoric China